Ontsporing

‘Ontsporing’ leest als een roman. Hoofdpersonage: een eenzame, onzekere man die bij gebrek aan talent valt voor de verleiding van vals spelen. Dat is althans het beeld dat Diederik Stapel van zichzelf neerzet. Stapel kan schrijven, daar zit het probleem niet. De eerste zin bijvoorbeeld is meteen raak: ‘Het zijn geen studenten die op de bus staan te wachten. Ze doen wel alsof, maar ze zijn net iets te jong. Het zijn scholieren.’ Deze observatie wordt gedaan door de ik-persoon, die maar net op tijd opzij kan springen voor de naderende bus. ‘De scholieren kijken geamuseerd toe,‘ vervolgt Stapel. ‘Ze zien een lange, donkere man, licht kalend, moderne bril, rommelig donker, grijzend haar. Ik draag een net pak en een luxe lichtblauw overhemd met chique, bijzondere manchetknopen. Het zijn ronde glazen knopjes waarachter een klein fotootje te zien is van mijn twee jonge dochtertjes.’ De toon is meteen gezet. Niet alleen is de symboliek goed gekozen. De wereld van het alsof: scholieren die zich voordoen als studenten. De geamuseerdheid die gevoeld wordt als Stapel maar net op tijd kan wegspringen voor een naderende bus. Ook zet Stapel zichzelf meteen neer als een onzeker en eenzaam individu, kwetsbaar in al zijn menselijkheid en vader van twee kinderen. Natuurlijk is het een truc, maar het werkt - althans bij mij. Schrijven bestaat nu eenmaal bij de gratie van effectbejag en het spelen van een spel met de lezer en Stapel weet hoe hij de lezer moet bespelen om zijn sympathie te winnen. Afgezien daarvan biedt het boek een mooie kans om in de zeden en mores van de academische wereld te duiken en dan in het bijzonder in die van de sociale psychologie. En dit is pas echt ontluisterend. Volgens Stapel is experimenteel psychologisch onderzoek eigenlijk theater; met de juiste methodologische opzet kun je vrijwel elk gewenst resultaat naar boven toveren, schrijft Stapel en met behulp van zijn collega’s wordt hij hier steeds beter in. Hij merkt steeds beter wat wel en wat niet werkt en na een tijdje weet hij precies aan welke knoppen hij moet draaien om via slinkse wijze in een experimentele onderzoeksopzet iets te laten verschijnen of verdwijnen. Wat Stapel doet, is ‘niet keurig wit,’ zo schrijft hij, ‘maar ook niet pikzwart. Het was grijs en het was usance.’ Jarenlang loopt hij met deze voorgekookte ‘onderzoekjes’ dan ook keurig in de maat, maar echt groot succes bleef uit. De stap van het het orkestreren van volkomen betekenisloze onderzoeksresultaten, naar het regelrecht verzinnen van deze ‘feiten’ is helemaal niet groot, meent Stapel. Het is in elk geval stukken efficiënter. Stapel schrijft dat hij spijt heeft van de fraude die hij gepleegd heeft. En hij gaat ook daadwerkelijk diep door het stof. Hij bewaart slechts een klein beetje eergevoel en dit gaat gepaard met de nodige pathetiek. Van zijn val maakt hij een zelfbewuste sprong en even later zelfs een regelrechte zelfmoordduik en dat is nogal ongeloofwaardig als je weet dat hij zijn fraude in eerste instantie hardnekkig bleef ontkennen en deze pas toegaf nadat hij werkelijk geen kant meer op kon. Natuurlijk heeft Stapel spijt. Niet alleen om wat hij gedaan heeft maar vooral ook omdat hij betrapt is. Maar ach, we weten allemaal hoe het werkt, een regelrechte zelfmoordduik is stukken spannender en sensationeler dan een middelmatige professor die moeizaam door het leven struikelt om uiteindelijk keihard te vallen. Stapel weet precies hoe hij de lezer moet bespelen. Wat je van hem ook kan zeggen, stom is hij niet.

Sommige schrijvers van een review wekken de indruk dat ze het onderzoek van de commissie Levelt nog eens dunnetjes willen overdoen. Ik vind dat een verkeerde insteek voor een review op deze plek. Het gaat hier om een goed geschreven autobiografische roman waarin de schrijver op een verrassend eerlijke manier de gigantische emotionele worsteling beschrijft die hij doormaakt, na de crash van zijn carrière. Hier en daar etaleert hij zijn belezenheid en kennis op het gebied van de sociale psychologie en de cultuurhistorie wat te nadrukkelijk, maar daar staat tegenover dat hij de lezer met een vergaande openheid kennis laat nemen van zijn persoonlijke ontwikkeling en het proces van afglijden wat hem 'overkomen' is. Ik zou Diederik Stapel willen adviseren om niet langer te blijven aanschurken tegen de psychologie en de wetenschap (zoals hij in het boek onmiskenbaar doet), maar een keuze te maken uit de vele andere kwaliteiten waarover hij beschikt, niet in de laatste plaats zijn schrijfvaardigheid. Dit biedt naar mijn gevoel de beste kansen op een zekere mate van rehabilitatie (waar uiteindelijk ieder mens recht op heeft).

Een open geschreven verhaal over iemand die wordt meegesleept door het fantasiebeeld dat hij van zichzelf heeft gebouwd. Een val is dan onontkoombaar. Zo nu en dan slaat de weegschaal door, het is vooral zijn visie die telt en daarin ontbreekt dan het oprechte meeleven met de gevoelens van degenen die hij meesleept in zijn val (dochters, vrouw, moeder, promovendi). Dat is jammer. Maar ondanks dat een boek dat inzicht biedt in iemand die van grote hoogte valt en daarover durft te schrijven. Ik werk overigens zelf als wetenschapper bij de universiteit van Tilburg.

Geweldig geschreven, meeslepend boek. Ik heb heb in recordtempo uitgelezen en ben direct begonnen aan De Fictiefabriek (dat overigens ook een aanrader is). Wil je meer te weten komen over de persoon van Diederik Stapel of over de 'academische wereld' e.d.: lees dan zeker dit boek. Onvoorstelbaar dat die man nu, bijna 7 jaar na dato, nog steeds werkeloos (tenminste, ik kan via Google niet vinden dat hij weer een baan heeft) thuis zit, terwijl er zo veel frauderende/liegende politici zijn die aan kunnen blijven of snel weer een baan hebben. Ik heb door het lezen van dit boek zeker meer sympathie voor de man gekregen.

Top boek waar je veel uit leert zeker als PhD student!!

Prettig leesbaar, interessante inkijk