Zo hadden we het niet bedoeld De tragedie achter de toeslagenaffaire

Voor wie geïnteresseerd is in de achtergronden van de toeslagenaffaire is dit boek zeer informatief. De auteur beschrijft gedetailleerd hoe het kon gebeuren dat zoveel mensen slachtoffer werden van het overheidsbeleid op het gebied van de kinderopvang.

Als kritiek op dit boek heb ik gelezen dat het vooral een opsomming van feiten is en daarmee droog. Deels is dat waar, hoewel het een prima leesbaar verhaal is. Tegelijkertijd is dit wel vreemde kritiek: juist op basis van een feitelijke benadering zet dit boek aan tot nadenken. Nadenken over waarom de toeslagenaffaire überhaupt kon ontstaan. Nadenken over wat de rol is van de Tweede Kamer, de bewindslieden en de ambtenaren. Nadenken over hoe we dit in de toekomst kunnen voorkomen. En ja, dat feitenrelaas correspondeert niet één-op-één met de beeldvorming over deze zaak. Dat zegt wat mij betreft echter meer over de beeldvorming dan over dit boek. Laat dat ook nou precies een les zijn die je uit dit boek kan trekken: de werkelijkheid is nooit zo zwart-wit als de beeldvorming je wil doen geloven.

Degelijk en vlot geschreven onderzoek en analyse. Waardevol voor iedereen met interesse voor democratie en burgerschap. Aan de ene kant las het als een politieke/ambtelijke thriller, aan de andere kant wierp het een nieuw en ander licht op de zaak. Het boek schetst een veel genuanceerder beeld van de toeslagenaffaire, hoe en in welk klimaat die kon ontstaan dan het beeld dat de media ervan maakten. Zonder iets af te doen aan het onrecht en het geleden leed, worden zaken in perspectief gezet, zoals het handelen van die 'Grote Boze Belastingdienst'. Naast een uitgebreide bespreking van wat er intern speelde en fout ging, komen ook de andere hoofdrolspelers aan bod: de ministeries van Financiën en van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en hun ministers/staatssecretarissen, de bestuursrechters, de Raad van State, de media, maar ook de politici en de Tweede Kamer, die zelf verantwoordelijk waren voor een snoeiharde wet zonder hardheidsclausule. Omdat deze bewust uit de wet weggelaten was, wat ongebruikelijk is, konden individuele en schrijnende zaken niet meer op maat behandeld worden en werden rechtsbeginselen verkwanseld. De jacht op 'de schuldige' in de krachtige discussies in de Tweede Kamer en in de media heeft de oplossing niet snel dichterbij gebracht. Integendeel. Een eerdere directe aanpassing van de wet had veel leed en ellende kunnen voorkomen. In de Tweede Kamer kwam echter niemand met dat voorstel en stak niemand de hand in eigen boezem, maar was men vooral druk bezig met (personen) aanklagen, want Barbertje moest hangen. In de epiloog worden de hoofdpunten van het hele verhaal nog eens samengevat. Wie weinig weet van de toeslagaffaire, behalve algemene dingen uit de krant, kan ik de tip geven om eerst de geschiedenis te lezen op Wikipedia. Dat geeft een mooi chronologisch overzicht, vanaf 2004, en een verklaring van afkortingen. Met die achtergrondinformatie leest dit boek nog gemakkelijker. Wat mogelijk wat meer uitdieping behoeft, is de rol van de bestuursrechters en van de Raad van State. Ik bleef toch achter met de vraag, hoe kan het dat zij zoveel rechtsbeginselen (evenredigheid, zorgvuldigheid, gelijkheid noemt Jesse Frederik, maar ik denk vooral ook aan proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid) zo verkwanseld hebben? Dat vraagt wellicht om nog een boek, want bij de interpretatie van de ‘snoeiharde’ wet speelde de Raad van State een grote rol en het geeft een burger weinig vertrouwen hoe die rol hier ingevuld is geweest. Waar zijn de checks and balances gebleven? Naast herstel gaat het om wat we ervan kunnen leren, is een intentie van het boek (epiloog). 'We' is ook het grote publiek, de burgers, krantenlezers en kiezers. Als we ertoe overgaan minder te applaudisseren voor politieke scoringsdrang en opgezweepte mediaberichten en meer 'saaie' en degelijke vakbekwaamheid gaan waarderen van politici en onderzoeksjournalisten, zouden we uiteindelijk ook een gezonder professioneel politiek en journalistiek klimaat kunnen bewerkstelligen. En dat is nóg een goede reden om dit boek te lezen.

Vooringenomenheid! Niet vooringenomen lezen wat er gebeurd is de afgelopen 15 jaar is een hele kunst. En daar is dit wat mij betreft wel een heel goed boek voor. Dit is wat mij betreft een heel goed zelf reflectie boek voor alles en iedereen die hier mee te maken heeft gehad. Rechters( raad van state), de beide kamers, het kabinet, ministeries, uiteraard de belastingdienst en uiteindelijk ook journalisten en de kijkers. Ik vraag me af of mensen die dit overkomen is dit wel willen lezen en ook kunnen zonder vooringenomenheid. Dat lijkt me lastig! De belastingdienst valt best veel te verwijten maar lang niet alles wat er gebeurd is kan je ze daar op de mouw spelden. De kamer en de ministeries hebben zelf de zaadjes geplant waarbij dit zo gierend uit de klauwen is gelopen en vervolgens heeft niemand in de vele jaren erna in de trias politica ingegrepen. Oh ja, toen er ophef ontstond kon de raad van state wel een andere uitspraak doen en vervolgens kon het ministerie van Financiën toch de wet aanpassen na meer dan 10 jaar van die ellende! En niet alleen bij de kinderopvangtoeslag! Het zelfde patroon zie je op meer plekken tevoorschijn komen zoals ook nog even fijntjes aangehaald in dit boek. Waar is de compensatie voor die mensen? Toch wil ik na het lezen van het boek wel 2 kanttekeningen maken. Bovenal vindt ik dat de raad van state( rechtspraak) en rechters veel eerder had kunnen ingrijpen. Er is op heel veel meer plekken verzaakt in deze ellende naast de belastingdienst. Ministeries, tweede kamer, journalisten. Maar in de trias politica had ik meer verwacht van de rechtspraak dat al in 2014 had moeten zien dat er wel heel erg buitenproportioneel werd terug gevorderd en hadden gemakkelijk de wetgevende macht ter verantwoording kunnen roepen. Dat is niet gebeurd. De tweede kamer is wat mij betreft ook verantwoordelijk. In plaats van zich bezig te houden met hun volgende baantje en hoe ze nu weer goed in de media komen hebben ze jarenlang niet hun controlerende taak uitgevoerd en als er dan een eenling was voor het jaar 2017 die het aankaartte dan was het niet spannend genoeg. Zoals Martin Bosma ook zegt, er zitten best veel mensen in de tweede kamer die hun corvee doen om ergens burgemeester te kunnen worden. Wie dit boek leest komt erachter dat er niet alleen veel mis is bij de belastingdienst maar dat er veel mis is in hoe de politiek op dit moment werkt. Het gaat meer om kijkcijfers en zichtbaarheid dan saaie wetten en de controle erop. Ik heb naar vrijwel alle verhoren gekeken en het afgelopen jaar ook veel naar alle ophef filmpjes op Youtube zowel binnen en buiten de tweede kamer. Dit boek is een goede aanvulling. Ik werk zelf overigens in de ICT en daar is een van de vuist regels de 80/20 regel. Je bent 20% van de tijd bezig om 80% van de functionaliteit te implementeren maar de laatste 20% kost je 80% van de tijd. Het is jammer om in dit boek te lezen dat men dezelfde fouten weer aan het maken is. Dus wat doe je met de laatste 20%...... De bezuinigingsdrift van onze overheid kent alleen verliezers.

Boek geeft een heldere inkijk in hoe gecompliceerd wetgeving en beleid is en hoe gebrekkig bestuurders, pers en kamerleden op de hoogte zijn van het systeem. Jesse Frederik heeft een jaar van zijn leven zich hierop gestort en het resultaat mag er wezen. Niemand wilde dat het zo zou lopen, vrijwel iedereen had op elke moment een mening, maar het systeem faalde hard.

"Zo hadden we het niet bedoeld" laat goed zien hoe wij mensen goed gedijen bij het kweken van een vijandsbeeld. Je ziet het in sport, je ziet het in politiek. Als er echter weer eens een affaire uitkomt en we het gordijn opzij trekken blijkt het 9 van de 10 keer dat er niemand achter dat gordijn zit. Meestal is er geen sprake van het grote kwaad. Nee het grootste kwaad komt meestal door een opeenstapeling van goede bedoelingen. Dit boek zal je lust voor wraak niet verzadigen ben ik bang. Het schijnt wel een licht op hoe wij als samenleving als geheel verantwoordelijk zijn voor dit soort wanpraktijken. En hoe we er ook samen iets aan kunnen veranderen. Door meer naar elkaar om te kijken en ook meer elkaar het licht in de ogen te gunnen.