Zo werkt aandacht opvallen, kijken en zoeken in een wereld vol afleiding

Waarom scheren sommige patiënten met hersenletsel alleen de rechterhelft van hun gezicht? Hoe kan het dat een automobilist de slagboom voor de Coentunnel niet ziet? Op welke wijze kunnen we de kans vergroten dat de vliegveldmedewerker achter de scanner een verboden object spot? Op deze vragen geeft Zo werkt aandacht van cognitief psycholoog Stefan van der Stigchel een antwoord. Hij verhaalt over tientallen experimenten die in detail onthullen hoe visuele aandacht werkt. Ook begrijp ik nu waarom onze hersenen zo zijn ontworpen. De hersenen omvatten slechts 2% van het lichaamsvolume van de mens, maar verbruiken 25% van de totale energie. Zo’n energieslurpend orgaan moet een efficiënt ontwerp hebben. Een ontwerp dat het energieverbruik vermindert, is evolutionair in het voordeel. Visuele aandacht is energiebesparend: alleen taakrelevante informatie wordt tot in detail verwerkt. Daardoor zien we de gorilla niet als we moeten tellen hoe vaak basketballers overgooien. Soms krijgen we dus verrassend weinig mee van onze omgeving. Meestal is dat niet erg. Vaak kunnen we bovendien de wereld zelf als extern geheugen raadplegen. Immers: die wereld is er een paar seconden later nog steeds. Maar een klassiek experiment laat zien dat ook ten onrechte de conclusie kan worden getrokken dat de wereld hetzelfde blijft. Proefpersonen wordt gevraagd bij een balie een formulier op te halen. De receptionist duikt onder de balie om het formulier te pakken en verdwijnt even uit het zicht. Vervolgens duikt een andere receptionist op en geeft het formulier. 75% van de proefpersonen merkt deze persoonsverwisseling totaal niet op. Veel lezers verwachten in een populair wetenschappelijke boek ook tips voor de toepassing van deze kennis. De achterkant van het boek belooft dan ook richtlijnen voor 'aandachtsarchitecten' zoals websitebouwers, reclamemakers en verkeerskundigen. Die richtlijnen zijn echter lastig in dit boek te vinden: het zijn er maar een paar en ze staan verscholen in lange lappen tekst. Hier heeft de schrijver naar mijn idee werk laten liggen. Maar overigens maakt Zo werkt aandacht zijn titel waar. Stefan van der Stigchel beschrijft zeer onderhoudend en diepgravend het onderzoek en de kennis over visuele aandacht. Hij illustreert dat steeds met voorbeelden uit de dagelijkse praktijk. Hoe aandacht werkt is mij een stuk duidelijker geworden.

Het eerst dat opvalt aan dit boek is de kaft. Fluorescerend oranje met groen. Dat moet wel opvallen en de aandacht trekken toch? Door het lezen van dit boek zul je erachter gekomen dat het niet zo makkelijk is als dat het lijkt. Zoals de schrijver van dit boek voor ogen had is dit boek zeer toegankelijk voor iedereen die interesse heeft in het thema hoe ons brein reageert op alle visuele informatie die binnenkomt. Het boek is ingedeeld in 7 aparte hoofdstukken die elk een deel van de materie behandelen. Door de manier van schrijven is het boek makkelijk te lezen. Het wordt langzaam opgebouwd om zo steeds dieper op de materie in te gaan. Telkens vindt een goede terugkoppeling plaats naar eerder gegeven informatie en onderzoeken waardoor de stof helder en duidelijk blijft. De schrijver bezit het vermogen om moeilijke wetenschap om te zetten naar eenvoudige zinnen gecombineerd met een dosis humor. Daarbij maakt hij gebruik van recente gebeurtenissen die iedereen wel herkent waardoor het boek ook voor een leek op dit gebied zoals ikzelf boeiend blijft om te lezen. De duidelijke plaatjes en uitleg bij de testen hebben zeker een meerwaarde voor het begrijpen van de gegeven informatie. Wat mij betreft een geslaagd boek.

Het boek Zo werkt aandacht van cognitief psycholoog Stefan van der Stigchel verdient, inderdaad, veel aandacht. Stefan van der Stigchel geeft bijzonder interessante inkijkjes in de verschillende soorten aandacht die er zijn en in de manieren waarop die werken. Wist je bijvoorbeeld dat waar je naar kijkt niet per se hetzelfde hoeft te zijn als dat wat je aandacht heeft? En dat we dingen waar we naar kijken niet per se ook zien? En dat dat komt door (gebrek aan) aandacht? Een kleine greep uit wat de auteur nog meer voor het voetlicht brengt: Aandacht is een gevolg van eerdere ervaringen (priming), door herinneringen, door verwachtingen, door context, en nog veel meer. En vooral door beloning. Waarbij nieuwe informatie al belonend werkt. Wat meteen een verklaring geeft waarom we zo verslaafd zijn aan onze smartphone, met zijn voortdurende notificaties. Dit lekker leesbare boek is niet alleen een must-read voor aandachtsarchitecten (nieuw woord geleerd) en goochelaars, maar voor iedereen die aandacht heeft voor aandacht.

Dit boek trekt al de aandacht op zich. Tenzij je ervaart dat de combinatie van een gifgroene cover en een knaloranje opdruk pijn aan je ogen doet, dan heb je eerder de neiging om het te negeren. En dat is nou precies de point van dit boek. Ga je het om zijn opvallende omslag over het hoofd zien of trekt het juist de aandacht? Leidt het je af of zorgt het voor extra concentratie wanneer je in de boekwinkel naar een andere titel zoekt? Wat je ook ter plekke besluit, het is wederom een boek waar je wat van opsteekt, verdieping geeft. Zoals we van alle Maven boeken inmiddels gewend zijn, is ook Zo werkt aandacht een uniek exemplaar in ieders boekenkast.

Het is een leuk boek met een hoge verscheidenheid aan onderwerpen.

Auteur Stefan van der Stigchel (tevens cognitief psycholoog) belicht door middel van meerdere interessante voorbeelden de werking van aandacht en de afleiding daarvan. Enige voorkennis van medische terminologie is absoluut handig om de strekking van zijn verhaal te kunnen volgen. Heb je dit niet, dan zal je waarschijnlijk meer moeite hebben sommige onderdelen te begrijpen. De door Van der Stigchel beschreven onderwerpen neigen zo hier en daar erg naar marketing psychologie. Medewerkers in de reclamewereld, marketing en verkoop zullen ongetwijfeld veel inspiratie kunnen halen uit dit boek. Alhoewel ik het onderwerp “Zo werkt aandacht” en de werking van het brein ontzettend boeiend vind, had ik zelf zo af en toe wel een beetje moeite mijn aandacht bij dit boek te houden. Ik denk dat dit komt doordat sommige theorieën nogal technisch belicht werden. De onderwerpen waren boeiend genoeg, dus daar lag het niet aan. Ook is het mij nu absoluut duidelijk geworden hoe illusionisten hun trucje doen en dat was een echte eyeopener voor mij. Al met al een erg interessant boek dat een verhelderend licht schijnt op de werkwijze van de aandachtsarchitect.